Casting va tur ko'tarilishi
Qisqa javob: casting — qiymatni bir turdan boshqasiga o’tkazish. Kichik turdan kattaga (widening) Java o’zi o’tkazadi. Kattadan kichikka (narrowing) faqat siz (tur) yozsangiz o’tadi — va qiymat buzilishi mumkin. Arifmetikada esa byte, short, char doim avval int ga ko’tariladi.
Hayotiy misol
“Hayotiy misol” bo'limiBir litrlik idishdagi suvni besh litrlik chelakka quyish — hech qanday muammo yo’q (widening). Besh litrni bir litrlik idishga quyish — ortig’i to’kiladi. Shuning uchun Java sizdan “ortig’i to’kilishiga roziman” degan yozma ruxsat so’raydi — bu (tur) cast.
Bitlarda ko’ramiz
“Bitlarda ko’ramiz” bo'limi8 ta primitiv tur darsidagi bitlar sahnasi. Oson — kichikdan kattaga, O’rta — (byte) 300, Imtihon — (byte) 200 nega manfiy chiqadi.
Widening — avtomatik kengaytirish
“Widening — avtomatik kengaytirish” bo'limiQuyidagi yo’nalishda Java so’ramasdan o’tkazadi:
byte → short → int → long → float → double char ↗int i = 100;long l = i; // 100double d = i; // 100.0char c = 'A';int kod = c; // 65Narrowing — (tur) bilan toraytirish
“Narrowing — (tur) bilan toraytirish” bo'limidouble narx = 9.99;int butun = (int) narx; // 9 — kasr qismi tashlanadiint big = 300;byte b = (byte) big; // 44 — ortiqcha bitlar kesiladiIkki xil qoida bor:
| Nimadan | Nimaga | Nima bo’ladi | Misol |
|---|---|---|---|
kasr (double, float) |
butun | kasr nolga qarab tashlanadi | (int) 3.99 → 3, (int) -3.99 → −3 |
| kasr | butun, juda katta son | eng katta/kichik qiymatda to’xtaydi | (int) 1e20 → 2147483647 |
| butun | kichikroq butun | o’ngdagi bitlar olinadi, qolgani kesiladi | (byte) 300 → 44, (byte) 200 → −56 |
Tur ko’tarilishi (numeric promotion)
“Tur ko’tarilishi (numeric promotion)” bo'limiIkki son ustida amal bajarilganda Java ularni avval umumiy turga keltiradi. To’rtta qoida:
byte,short,char— amalda har doimintga ko’tariladi (hatto ikkalasibytebo’lsa ham)- Bittasi
longbo’lsa — natijalong - Bittasi
floatbo’lsa — natijafloat - Bittasi
doublebo’lsa — natijadouble
byte a = 10, b = 20;int sum = a + b; // natija int// byte c = a + b; // kompilyatsiya xatosibyte c = (byte) (a + b); // cast bilan — mumkinQisqa tenglashda yashirin cast
“Qisqa tenglashda yashirin cast” bo'limi+=, -=, *=, ++, -- ichida avtomatik cast bor: x += y aslida x = (tur_x) (x + y).
short s = 10;s += 1; // ishlaydi: s = (short) (s + 1)s++; // ishlaydi// s = s + 1; // kompilyatsiya xatosis += 100_000; // ishlaydi, lekin overflow: s = -31062Yashirin cast ham baribir cast — bitlar jim kesiladi.
Kompilyatsiya vaqtidagi konstantalar
“Kompilyatsiya vaqtidagi konstantalar” bo'limiBitta istisno bor: o’ng tomon konstanta bo’lsa va qiymati sig’sa, Java cast’siz toraytiradi.
byte b1 = 100; // 100 — int literal, lekin sig'adi: mumkinfinal int K = 10;byte b2 = K; // final konstanta, sig'adi: mumkinfinal byte x = 1, y = 2;byte b3 = x + y; // ikkalasi final: natija konstanta (3) — mumkinint n = 10;// byte b4 = n; // n — oddiy o'zgaruvchi: kompilyatsiya xatosiKonstanta bo’lishi uchun o’zgaruvchi final bo’lishi va qiymati e’londa literal (yoki konstantalardan tuzilgan ifoda) bilan berilishi kerak. Istisno faqat byte, short, char ga toraytirishda ishlaydi: int i = 5L; — baribir xato.
📝 Mini-test
0 / 61. Qaysi qator kompilyatsiya bo'ladi?
s *= 2 ichida yashirin cast bor. Qolganlarida o'ng tomon int/double — cast'siz toraytirib bo'lmaydi.
2. Kod nima chiqaradi?
int i = 130;byte b = (byte) i;System.out.println(b);130 = 10000010; byte da chap bit ishora: −128 + 2 = −126. Formula: 130 − 256 = −126.
3. Kod nima chiqaradi?
double d = -7.8;int i = (int) d;long r = Math.round(d);System.out.println(i + " " + r);Cast kasrni nolga qarab tashlaydi: −7. Math.round(-7.8) — eng yaqin butun: −8.
4. Qaysi ikkitasi kompilyatsiya bo'ladi? (Choose two) (2 ta javobni tanlang)
final int A = 50;int b = 50;A — konstanta va 50 sig'adi: byte/short ga cast'siz mumkin. A + 100 = 150 — byte ga sig'maydi. b — oddiy o'zgaruvchi, konstanta emas.
5. a * b ifodasining turi qanday?
short a = 2;char b = 'x';short va char amalda int ga ko'tariladi, natija int.
6. Qaysi o'tkazish cast'siz (avtomatik) bo'ladi?
long → float — widening (oralig'i kattaroq), garchi aniqlik yo'qolishi mumkin bo'lsa ham. Qolganlari narrowing.
Konspekt
“Konspekt” bo'limi- Widening (avtomatik):
byte → short → int → long → float → double,char → int - Narrowing faqat
(tur)bilan; kasr → butun: kasr tashlanadi (yaxlitlanmaydi) - Butun → kichik butun: o’ngdagi bitlar qoladi;
(byte) 200= −56 - Arifmetikada
byte/short/char→int;long/float/doublebo’lsa — o’sha tur byte c = a + b;— xato;b += 1,b++— ishlaydi (yashirin cast)finalkonstanta sig’sa —byte/short/charga cast’siz yoziladi
Mashqlar
“Mashqlar” bo'limi1. Turni ayting. Har bir ifoda qanday turga ega? 'a' + 1 · 5L * 2 · 3 / 2.0f · (short) 1 + (byte) 1 · 10 / 3 * 1.0
Javob
'a' + 1—int(98)5L * 2—long3 / 2.0f—float(1.5)(short) 1 + (byte) 1—int10 / 3 * 1.0—double, qiymati 3.0 (avval10 / 3= 3 butun bo’lishda)
2. Foiz hisoblang. int ball = 37, jami = 40; — foizni double da to’g’ri hisoblaydigan qatorni yozing (kutilgan natija: 92.5).
Yechim
int ball = 37, jami = 40;double foiz = (double) ball / jami * 100; // 92.5(double) faqat ball ga tegadi (cast ustuvorligi bo’lishdan yuqori), keyin bo’lish double da bajariladi. (double) (ball / jami) * 100 esa 0.0 beradi: qavs ichida butun bo’lish allaqachon 0 qilib qo’ygan.
Oldingi dars: Operatorlar · Keyingi: == va equals()